Een zinvolle detentie, hoe doen we dat? - visietekst gedifferentieerde strafuitvoering

De straf bestaat op de dag van vandaag uit detentie. Een zinvolle strafuitvoering veronderstelt vaak (in meerdere of in mindere mate) een vorm van beveiliging, maar zou eigenlijk met die beveiliging niet mogen samenvallen. Verschillende vormen van begeleiding zijn noodzakelijk om een echt antwoord te bieden op problemen als agressie, seksuele en relationele moeilijkheden, verslaving en sociale achterstelling. Onze grote inrichtingen laten die gedifferentieerde aanpak moeilijk toe.
Bovendien zijn ze geconcipieerd om aan iedereen dezelfde straf op te leggen, enkel de duur ervan verschilt. Wanneer een rechter een mate van beveiliging verwacht, kan hij niet anders dat die standaard kiezen.
Die uniforme veiligheid weegt op elke poging om de straf zinvol te maken. Gevangenissen hebben daardoor een gevangeniscultuur die haaks staat op begeleiding, ze zijn veel te groot om te kunnen differentiëren. De bekommernis om gelijke behandeling en de nadruk op gecontroleerde orde overklassen de noodzakelijk geachte begeleiding. Als gevolg daarvan wordt die begeleiding uitgesteld tot na de vrijstelling.

Overvolle gevangenissen hebben genoodzaakt tot een bijbouwprogramma. De zoektocht naar grote stukken grond om klassieke gevangenissen te bouwen, verloopt in Vlaanderen moeizaam. Om grote inrichtingen te bouwen zijn in één keer ook grote sommen nodig, die binnen justitie niet voorhanden zijn en die gans het overheidsbeleid bezwaren. Om de gevangenissen operationeel te maken moet massaal aangeworven worden. Ook dat is niet eenvoudig en dreigt de kwaliteit te drukken.
Als het lukt zitten we nog steeds met gevangenissen die geen soelaas bieden voor de noden die hierboven zijn beschreven.
We kunnen de druk op de gevangeniscapaciteit op een slimmere manier doen afnemen, door kleinschalige infrastructuur te ontwikkelen die ruimtelijk geïntegreerd is in de samenleving, die beter over de tijd gespreid kan gerealiseerd worden en die wel soelaas biedt voor die noden van (min, meer of erg beveiligde) begeleiding.

Wat volgt is een schets van een geheel van huizen (met maximum 10 bewoners), waarvan elk type gedifferentieerd wordt op het vlak van beveiliging, op het vlak van mogelijkheden tot begeleiding en op het vlak van mogelijkheden voor de invulling van de straftijd.
Zij bevinden zich in de nabijheid van arresthuizen (een ommuurd ensemble van vijf huizen), of net weg daarvan. Zij bevinden zich in de stad of net weg daarvan.
De realisatie van wat in deze totaalschets wordt uitgetekend, kan in de tijd gespreid worden volgens een bepaald plan.

GISO (Gedifferentieerde en integratieve strafuitvoeringsorganisatie)

Gezien de nadruk op orde centraal staat in het klassieke gevangenisconcept, is het gros van het personeelsbestand thans bedoeld om toezicht uit te oefenen. Pogingen om die beambten ook een rol te laten opnemen in de begeleiding van gedetineerden hebben steeds gefaald, omwille van de druk die van die zorg om orde uitgaat op iedereen die in de gevangenis werkt.
De psychosociale dienst beperkt haar tussenkomst tot het leveren van een rapport over de persoon van de gedetineerde, dat de DDB en de SURB moet toelaten stappen te zetten in de vrijstelling.
De gemeenschappen en afzonderlijke vzw’s bekijken de detentie en de reclassering vanuit de behoeften die de gedetineerde zelf aanreikt, maar bereiken niet alle gedetineerden.
Bij vrijstelling en gedeeltelijke vrijstelling volgen de justitieassistenten de ex-gedetineerde op. De begeleiding krijgt de ex-gedetineerde van mensen die zij van nergens kent. 
De bemiddeling vindt de gedetineerde die de vraag stelt in de gevangenis, ziet of bemiddeling met het slachtoffer mogelijk is en volgt de zaak verder op in alle stadia van de strafuitvoering en zelfs daarna.

Die versplinterde aanpak zorgt er geenszins voor dat de samenleving en de gedetineerde elkaar bereiken. 
De begeleiding zou het voorbeeld van de bemiddeling moeten volgen, met dit verschil dat de begeleiding door de strafrechterrechter is opgelegd en door de strafuitvoeringsrechter moet worden opgevolgd. Begeleiders zouden dus niet aan die bepaalde huizen zijn gebonden, maar wel voor de gestrafte dezelfde blijven, tot het verlenen van de definitieve vrijstelling.
De bewaking (waar nodig) en de socio-culturele werkers mogen wel gebonden blijven aan de huizen. Zij hebben wekelijks overleg met de begeleiders van hun cliënten.
Ter fine van groepswerking kan een begeleidingsequipe tijdelijk wel aan een huis gebonden worden.

GISP (Gedifferentieerd en integratief strafuitvoeringsparcours)

Vandaag komt het aanbod inzake de invulling van de straftijd tot stand door een samenspel van individuele initiatieven van de gevangenisdirectie en de actoren van de gemeenschappen. De gedetineerden schrijven vrij in voor wat hen interesseert en wat voorhanden is.
Later in de detentie schrijft de PSD een rapport over de persoon van de gestrafte. Op basis van dat rapport wordt de nood aan begeleiding vastgesteld.
De strafuitvoeringsrechtbank verleent strafmodaliteiten naargelang een begeleiding in voldoende mate gevonden is. Dan gaat de begeleiding buiten de muren van start.

Aanbod en noden aan begeleiding zijn dus niet op elkaar afgestemd en worden niet of laattijdig vastgesteld. Om aan deze gebreken tegemoet te komen wordt de GISP voorgesteld.
Bij de strafuitvoering die volgens dit principe verloopt moet de strafrechter beschikken over een rapport over de persoon van de gestrafte. Op basis van de nood aan begeleiding en het ingeschatte gevaar op recidive, duidt de rechter aan in welk type huis de gestrafte welk programma moet volgen.
De strafuitvoeringsrechtbank volgt de uitvoering daarvan op, stelt het programma bij op aangeven van de begeleiders en bepaalt de voorwaarden die moeten aanvaard worden om op de dag van de voorwaardelijke invrijheidstelling de ‘huizen’ te mogen verlaten.

Differentiatie op het vlak van de vereiste beveiliging

Eigen woonst

- de beveiliging van de aanvaarde voorwaarde
- elektronische beveiliging thuis, zonder begeleiding
- elektronische beveiliging thuis, met begeleiding

De huizen (5 met maximum 10 personen)

- open gemeenschapshuis zonder begeleiding
- open gemeenschapshuis met begeleiding en detentie-invulling buitenshuis
- open gemeenschapshuis met begeleiding in het huis en detentie-invulling binnenshuis
- open gemeenschapshuis met begeleiding en detentie-invulling in het huis

- elektronische beveiliging in een gemeenschapshuis, zonder begeleiding
- elektronische beveiliging in een gemeenschapshuis, met begeleiding extra muros
- elektronische beveiliging in een begeleidingshuis met detentie-invulling in de buurt, buiten de omgeving van een strafinrichting (variante stad – variante platteland)
- elektronische beveiliging in een begeleidingshuis met detentie-invulling in de buurt, in de omgeving van een strafinrichting
- elektronische beveiliging in een begeleidingshuis met detentie-invulling intra muros 

- fysieke beveiliging in een gemeenschapshuis, met begeleiding en detentie-invulling buiten de muren, buiten de omgeving van een strafinrichting (stad/platteland)
- fysieke beveiliging in een gemeenschapshuis, met begeleiding en detentie-invulling buiten de muren, in de omgeving van een strafinrichting
- fysieke beveiliging in een begeleidingshuis met detentie-invulling in de buurt, buiten de omgeving van een strafinrichting (stad/platteland)
- fysieke beveiliging in een begeleidingshuis met detentie-invulling in de buurt, in de omgeving van een strafinrichting
- fysieke beveiliging in een begeleidingshuis met detentie-invulling intra muros, buiten de omgeving van een strafinrichting (stad/platteland)
- fysieke beveiliging in een begeleidingshuis met detentie-invulling intra muros, in de omgeving van een strafinrichting
- fysieke beveiliging in een gemeenschapshuis met detentie-invulling in de strafinrichting
- fysieke beveiliging in een begeleidingshuis met detentie-invulling in de strafinrichting 

Strafinrichting (de huidige strafinrichtingen, in de toekomst maximum 50 personen)

- strafinrichting met begeleiding en detentie-invulling buiten de muren
- strafinrichting met begeleiding in de muren en detentie-invulling buiten de muren
- strafinrichting met detentie-invulling binnen de muren en begeleiding buiten de muren
- strafinrichting met detentie-invulling en begeleiding binnen de muren 

Differentiatie op het vlak van de detentie-invulling 

- tewerkstelling
- onderwijs
- sport en ontspanning
- cultuur
- bibliotheek

Moeten worden aangeboden:

- volledig buiten de huizen
- deels binnen de huizen en deels buiten de huizen
- volledig binnen de huizen
- deels binnen de huizen en deels binnen de nabijgelegen strafinrichting
- volledig binnen de nabijgelegen strafinrichting 

Bezoek moet steeds na controle van de bezoeker binnen de huizen kunnen plaats vinden

- in de individuele verblijfsruimte of/en
- in de gemeenschappelijke ontspanningsruimte of/en
- in een afzonderlijke bezoekruimte met toezicht of/en
- in een beveiligde bezoekruimte
- in een afzonderlijke bezoekruimte zonder toezicht

Differentiatie op het vlak van de begeleiding 

Telkens individueel en/of in groep:

- toeleiding tot de arbeidsmarkt en tot de sociale zekerheid
- agressiebegeleiding
- verslavingszorg
- relationele en gezinstherapie