www.mensenrechten.be

Onderstaand opiniestuk van de Liga voor Mensenrechten verscheen op woensdag 13 mei 2009 in De Morgen.
Reacties zijn welkom!
***

Dutroux mag geen excuus zijn om collectieve gratie tegen te houden

We tellen 33 collectieve gratiemaatregelen sinds 1831, waarbij telkens enkele honderden gevangenen vrijkwamen. Het was een elegante manier om de overbevolking beheersbaar te maken

Jos Vander Velpen en Marc Tassier vragen humanere aanpak van het gevangenisbeleid. Jos Vander Velpen is voorzitter van de Liga voor Mensenrechten. Als advocaat is hij gespecialiseerd in mensenrechten en internationaal humanitair recht. Marc Tassier is bestuurslid van de Liga voor Mensenrechten.


Vandaag licht minister van Justitie Stefaan De Clerck zijn 'Masterplan 2008-2012 voor een gevangenisinfrastructuur in humane omstandigheden' toe. Is het bouwen van nog meer cellen zinvol of niet? En wat is er tegen een collectieve gratie? De Liga voor Mensenrechten stelt bij monde van Jos Vander Velpen en Marc Tassier alvast dat 'de minister van Justitie een collectieve gratiemaatregel moet overwegen'.

Het staat op de uitnodiging van de minister van Justitie: 'Prison Make', gespeld met hoofdletters en een knipoog naar de populaire tv-serie Prison Break. Leuke woordspeling. Vast en zeker. Maar toch. Minister De Clerck geeft toe dat "de leefomstandigheden in de overbevolkte gevangenissen onverantwoord zijn, zowel voor de gedetineerden als het personeel". Voor hem zit er maar een ding op: nieuwe gevangenissen bouwen en oude gevangenissen verbouwen. "Als burgemeester heb ik zeven bruggen gebouwd. Dus zal het mij ook wel lukken om zeven nieuwe gevangenissen neer te zetten", zei de minister onlangs met enige trots. Voortvarendheid of misplaatst optimisme? Of allebei?

Een terugkerend probleem
Als weldenkend mens zou de minister onderhand moeten weten dat het bouwen van gevangenissen minstens vier jaar of meer in beslag neemt en bovendien de schatkist een pak geld kost. Erger nog, overbevolking zal een terugkerend probleem blijven zolang de echte pijnpunten niet worden aangepakt. Waarover spreken we dan? Het feit dat iemand zelden beter wordt van een gevangenisstraf, getuige de hoge recidivecijfers; het overdadig gebruik van de voorlopige hechtenis (bijna een kwart van de 10.000 gevangenen zit in voorhechtenis); de verharding van het strafklimaat; de zware voorwaarden die de strafuitvoeringsrechtbanken vaak stellen aan een invrijheidstelling en last but not least het negeren van de maatschappelijke oorzaken van criminaliteit.

Wij zijn voorstander van taakstraffen en uitbreiding van het elektronisch toezicht (1.000 wachtenden voor u!). Ze voorkomen dat veroordeelden worden afgesneden van gezin en werk, en bij vrijlating vaak ook geen dak meer boven hun hoofd hebben. De hoop dat daardoor de druk op de overbevolking in de gevangenissen zou kunnen worden verminderd, bleek evenwel ijdel te zijn. We kunnen er dus niet omheen: de overbevolking blijft toenemen. Meer dan 10.000 gedetineerden voor hooguit 8.400 bedden. Menigeen schrok van de beelden van een recente Panorama-uitzending: gevangenen die op een matras op de grond slapen, hun behoefte doen terwijl medegevangenen ontbijten, enzovoort.

Toch zeggen beelden niet alles. Irritaties en spanningen lopen hoog op. Vechtpartijen, ruzies, zelfmoordpogingen, depressies zijn schering en inslag. Kortom, de tenuitvoerlegging van de gevangenisstraffen lijkt meer en meer te voldoen aan de criteria die het Europees Hof voor de Rechten van de Mens gebruikt om sobere detentieomstandigheden als onmenselijk of 'vernederend' te kwalificeren. Het betekent dat België kans maakt te worden veroordeeld wegens het schenden van artikel 3 EVRM. Natuurlijk komen er dus vroeger of later vodden van. Het is alleen een kwestie van tijd voor de boel ontploft. Er moet iets gebeuren. Liefst onmiddellijk. Er zit niks anders op.

'Softe aanpak'
De minister van Justitie moet een collectieve gratiemaatregel overwegen. Artikel 110 van de Grondwet verleent de Koning het recht ingeval van uiterste nood straffen te verminderen. Onlangs oordeelde minister De Clerck terecht dat het genadesysteem "aansluit bij een coherente strafuitvoeringspolitiek, waarin de sanctie maximaal aan de toestand van de veroordeelde is aangepast teneinde het risico op recidive te verminderen". Tegenstanders van dit genaderecht noemden collectieve gratie verontwaardigd 'een maatregel uit het ancien régime.' Hoezo? We tellen 33 collectieve gratiemaatregelen sinds 1831, waarbij telkens enkele honderden gevangenen vrijkwamen, uitgenomen mensen die tot levenslang waren veroordeeld, geïnterneerden en personen in voorhechtenis. De aanleiding was meestal een feestelijke gebeurtenis zoals 150 jaar onafhankelijkheid, het huwelijk van prinses Astrid, het pausbezoek in 1985. Tot de Dutroux-affaire in 1996 zagen diverse democratische partijen, van links naar rechts, geen graten in collectieve gratie. Het was een elegante manier om de overbevolking beheersbaar te maken.

Koning Boudewijn paste de collectieve gratie niet minder dan 15 maal toe, de laatste maal in 1993 naar aanleiding van het Belgische voorzitterschap van de Europese Unie. Dat we sindsdien geen collectieve gratie meer kennen heeft vooral met één man te maken: Marc Dutroux. Wat de tijdgeest niet vermag.

Sinds Dutroux zijn onderwerpen als een menswaardige behandeling van gedetineerden moeilijk verkoopbaar. Een deel van de publieke opinie zet zich dan ook af tegen een 'softe' aanpak, zodat beleidsmakers volop mikken op 'een geloofwaardige strafuitvoering'. Mogen we hen herinneren aan de aanbeveling van een oude hoogleraar: "Ons strafrecht zal humaan zijn of niet zijn".

Indien men de vele onschuldigen eens zou vrijlaten zou het probleem van overbevolking reeds opgelost zijn . Volgens cijfers die ik heb teruggevonden in de media , zouden er 40 % van de gevangenen onschuldig zijn . En dit cijfer loopt nog op tot 60 % bij gevangenen in voorhechtenis .
En indien men dan ook nog de onnodige gevangenen eens vrijlaat zijn er al teveel lege cellen .
Een gevangenis dient om mensen die een gevaar zouden betekenen voor de maatschappij in onder te brengen . Zijn mensen die een rekening of een alimentatie niet kunnen betalen een gevaar voor de gemeenschap ? Ik dacht van niet . En inderdaad een mens verbeterd er niet op met opgesloten te zijn in middeleeuwse toestanden . De leefomstandigheden en de gezondheidszorg zijn onmenselijk . Vandaag is dit nog ter sprake geweest in de nieuwsberichten . Inderdaad zijn de voorwaarden voor een "vrij onder voorwaarden" helemaal niet haalbaar . Spijtig dat ik "Panorama" niet heb gevolgd . Vergeet ook niet dat men op de grond moet slapen , en indien de cipiers weer maar eens staken , er niet meer kan geslapen worden in een cel . Men plaatst dan 8 mensen in een cel om het de politie makkelijker te maken ?
En van de vele gevangenen die in een isoleercel verblijven wordt nooit gesproken . Dit zal het daglicht niet mogen zien ! Ook aan het gevangenis personeel mag wat worden bijgeschoold op vlak van menselijkheid .
Waarom worden mensen zo slecht behandeld ? De meeste gevangenen komen tenslotte vroeg of laat terug in de maatschappij , gefrustreerd , thuisloos , zonder enige gelden , getraumatiseerd , boos , kortom door de gevangenis behandeling niet meer in staat zich aan de maatschappij aan te passen en worden een éénzaat die zich als een kluizenaar zal ontrekken aan onze maatschappij . Dit zijn geen goede vooruitzichten en mits een degelijke begeleiding in de gevangenis is dit euvel te voorkomen . Met het huidige systeem heeft elke gevangene levenslang gekregen . Eens vrij blijft de politie deze mensen controlere nen achtervolgen . Reeds verschillende malen heb ik het ministerie ingelicht over deze materie , echter heb ik nooit enig antwoord hierover gekregen .

Dit zou inderdaad een goede oplossing zijn . Collectieve gratie , en geen dure nieuwe gevangenissen .
Dat men deze gelden maar gebruikt om bestaande gevangenissen uit het Napoleonistische tijdperk te halen en te moderniseren . En ook voor een degelijke opleiding te geven aan cipiers , en niet alleen een opleiding in "hoe maakt men het leven van gevangenen zuur" . Als men even naar de V.S. kijkt , daar waren in 1995 één miljoen gevangenen , men verhoogd de capaciteit naar twee miljoen cellen .... en een jaar later waren deze extra cellen reeds bezet ? Kan de criminaliteit op één jaar tijd verdubbelen ??? Of ligt de oorzaak elders ? Bij de politie bijvoorbeeld , die bij het minste gerucht maar willekeurig mensen vastzet ?