De rechten achter de tralies

Het is hoog tijd dat ons land werk maakt van een daadwerkelijke bescherming van gedetineerden

OPSLUITING in de gevangenis is een courante straf in onze maatschappij. Schuldigen moeten gestraft, de maatschappij beschermd. Daarom mogen gedetineerden van hun vrijheid worden beroofd. Wat we daarbij wel dreigen te vergeten, is hoe verregaand vrijheidsberoving als straf is. Vrijheidsberoving raakt immers aan de kern van het menszijn - vrijheid is een fundamenteel mensenrecht. Maar omdat ze gestraft zijn, kunnen gedetineerden geen aanspraak meer maken op dat recht. Hun andere mensenrechten blijven echter wel van toepassing.

Artikel vijf van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens bepaalt dat niemand onderworpen mag worden aan folteringen of aan een andere wrede, onmenselijke of onterende behandeling of bestraffing. Iedereen heeft het recht om menswaardig te worden behandeld. Het is dan ook de verantwoordelijkheid van de overheid om ervoor zorgen dat dat mensenrecht te allen tijde wordt geëerbiedigd. Een noodzakelijke eerste stap daarvoor is rechtsregels uitvaardigen die bevestigen dat het recht op een menswaardige behandeling ook voor gedetineerden geldt.

De Belgische basiswet ,,Rechtspositie van gedetineerden'' verankert het theoretische kader dat op gedetineerden van toepassing is. Zo moeten gedetineerden voldoende voedsel krijgen, mogen ze in principe brieven ontvangen en versturen, en hebben ze het recht op een gezondheidszorg die gelijkwaardig is aan die van voor hun opsluiting in de gevangenis. Vrij evident allemaal, maar zo is dat met mensenrechten: het gaat om het minimum dat nodig is om van een menswaardig bestaan te kunnen spreken. Het is dan ook opmerkelijk dat België bijna 175 jaar nodig heeft gehad, samen met talrijke veroordelingen door internationale mensenrechteninstanties, om eindelijk, in februari van dit jaar, de basiswet uit te vaardigen.

Wat lange tijd grotendeels de arbitraire bevoegdheid van gevangenisdirecteurs was, is nu dus eindelijk wettelijk geregeld. Het staat op papier. Het kan niet genoeg worden benadrukt hoe noodzakelijk deze basiswet is. Maar papier blijft maar papier. Er is politieke wil nodig om het recht van gedetineerden op een menswaardige behandeling ook hard te maken. Waar blijven de uitvoeringsbesluiten, die nodig zijn om de woorden uit de wet in tastbare realiteit om te zetten?

Zolang de basiswet in de praktijk niet wordt uitgevoerd, bevinden gedetineerden zich in een rechtsvacuüm en blijft de onzekerheid over hun rechten en plichten voortbestaan. De situatie is des te schrijnender voor geïnterneerden, de zwakste en meest vergeten groep onder de gedetineerden. Het gaat om beklaagden die vanwege een psychiatrische aandoening of geestelijke beperking niet voor hun daden verantwoordelijk kunnen worden gesteld. Zij kunnen dan ook niet worden gestraft. Wel kan de rechter beslissen een interneringsmaatregel uit te spreken. Die maatregel dient een dubbel doel: bescherming van de maatschappij en medische behandeling en begeleiding van de patiënt.

In de praktijk wordt vaak alleen het eerste doel vervuld: de persoon met een psychiatrische stoornis of een verstandelijke beperking wordt opgesloten. De medisch-psychiatrische behandeling waarop deze mensen recht hebben en die het hen net moet mogelijk maken om opnieuw in de maatschappij te functioneren, is vaak pijnlijk afwezig. Met als gevolg dat deze mensen die voor onbepaalde tijd en in vaak mensonwaardige omstandigheden worden opgesloten, het steeds moeilijker krijgen en zieker worden.

Om alle problemen rond internering te bespreken, schiet de ruimte van deze vrije tribune hopeloos tekort. Maar het meest problematische pijnpunt is wellicht dat de meeste geïnterneerden nog steeds worden ondergebracht in de psychiatrische annexen van een gevangenis. Door plaatsgebrek kan het ook gebeuren dat ze tussen de gewone gedetineerden terechtkomen, zodat er amper een onderscheid tussen beide groepen wordt gemaakt. Niet alleen zijn de faciliteiten in gevangenissen volledig verouderd en ontoereikend, er is ook een nijpend gebrek aan verzorging en therapie. Maar vooral: deze mensen horen thuis in een verzorgingsinstelling, niet in een penitentiaire omgeving. Ze zijn immers niet gestraft en hebben specifieke noden. Er kan dan ook bezwaarlijk worden gezegd dat het recht van deze mensen op een menswaardig bestaan wordt gerespecteerd.

Decennialang heeft de politiek weinig tot geen interesse getoond voor het lot van geïnterneerden. Daarin lijkt nu wat verandering te komen, maar er is geen reden tot groot optimisme. Pragmatisme, budgettaire beperkingen en uitstelgedrag leiden ertoe dat de genomen beslissingen niet altijd de beste zijn en dat bepaalde noodzakelijke verbeteringen niet worden doorgevoerd. Ondertussen blijven deze mensen weggestoken in gevangenissen en instellingen van sociaal verweer, zonder aangepaste verzorging en begeleiding.

Door hun opsluiting achter muren bevinden geïnterneerden en andere gedetineerden zich in een zwakke positie. Er is immers weinig controle van buitenaf mogelijk en zijzelf kunnen hun rechten moeilijk laten gelden. Het is dan ook tijd, hoog tijd, dat ons land werk maakt van een daadwerkelijke bescherming van gedetineerden. De basiswet moet hoogdringend worden uitgevoerd en geïnterneerden moeten eindelijk de behandeling krijgen waarvan zij al vele jaren zijn verstoken.

Wij doen dan ook een oproep aan onze politici. Vandaag is het 57 jaar geleden dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens plechtig werd aangenomen door een wereld die de waardigheid van elke mens wou verankeren. Laten we deze mensenrechtendag aangrijpen om ook de waardigheid van geïnterneerden en andere gedetineerden te respecteren.

Fiona Ang en Heidi Panken

(De auteurs schreven deze bijdrage namens respectievelijk Amnesty International Vlaanderen en de Liga voor Mensenrechten.)